از سر شب تا طلوع صبح در ملك بدن * كيك بد رقاص و پشه‌نائى و من چنگ‌زن مؤلف در بعضى موارد ، از سوءاستفاده‌هاى مكاريها ، دالاندارها و ساير شيادانى كه خون مسافرين را مىمكيدند ياد مىكند . « 1 » ارزش اقتصادى و وضع منابع و مجارى آب در ايران در ايران غالبا بوسيلهء حفر قنات و كاريز ، آب مصرفى شهرها را از دامنهء كوهها بجانب شهر روان مىكردند . مجارى قنات را از آجر و آهك مىساختند ، و گاه طول اين مجارى به صد كيلومتر مىرسيد ، و به فاصلهء هر سيصد متر ، چاهى مىزدند تا در صورتىكه قنات خراب شود ، تعمير و اصلاح آن آسانتر باشد . در داخل شهرها ، ساختن آب‌انبارهاى بزرگ معمول بود . علاوه بر آب‌انبارهاى عظيمى كه توسط حكومتها و اشخاص خير و نيكنهاد ساخته مىشد ، اغلب خانه‌ها نيز آب‌انبارى داشت كه در حدود صد متر مكعب آب مىگرفت ؛ و مصرف يكى دو سال آب سكنهء يك خانهء سه چهار نفرى را تأمين مىكرد . غير از آب‌انبار ، در هر خانه ، يكى دو حوض بود كه در حدود 20 متر مكعب گنجايش داشت . حوضها و آب‌انبارها غالبا بوسيلهء مجارى زيرزمينى به جويها و رودخانه‌ها متصل مىشدند . در بعضى از شهرها ، نظير اصفهان ، آب مورد نياز مردم بكمك زاينده‌رود و چاههاى كم عمق تأمين مىشد . و در بعضى بلاد ، به حكم شرايط اقليمى ، آب مورد احتياج از رودخانه‌ها بسوى نقاط مختلف شهر روان مىگرديد . در مصر ، رود نيل و در بغداد ، دجله و فرات منبع اساسى آب مردم را تشكيل مىدادند . در قاهرهء قديم ( فسطاط ) همه روزه عده‌اى بوسيلهء خيكهاى چرمى آب لازم را به منازل مىبردند . علاوه بر اين از پنجاه هزار شتر ، براى حمل آب استفاده مىكردند . در ميان بلاد مهم شرق نزديك ، سمرقند از جهت داشتن يك مخزن آب بزرگ و مجارى مختلف و تقسيم و توزيع آب با اصول فنى ، قابل توجه است . اصطخرى يادآور شده كه اين تأسيسات مربوط به عهد باستانى و دوران قبل از اسلام است . قيمت آب بوسيلهء مأمورين دولتى و شهردارى ( ديوان احتساب ) تعيين مىشد ولى در خارج شهر ، مناطق و محلاتى بود كه در آنها اهالى از آب مجانى بهره‌مند مىشدند . « 2 » ارزش آب‌انبار در مناطق مركزى ايران : در مناطق مركزى و جنوبى ايران ، كه كم آبى مزمن وجود دارد ، از ديرباز ، خيرخواهان و زمامداران مآل‌انديش به ساختن آب‌انبارهاى بزرگ مبادرت كردند . « در شهرهاى كويرى ، نظير كاشان ، يزد ، نائين ، هرند و غيره ، غالبا آب - انبارها توأم با مسجد يا نزديك امامزاده ، حسينيه ، حمام و بازار بود . در ميدان شهر ، مجموعه‌اى از ضروريات زندگى وجود داشت ، و همين خصوصيت اقتصادى مركز شهر را اوج و زندگى مىبخشيد . حتى در شهرهايى مانند اصفهان كه به گفتهء حكيم ناصرخسرو « هرجا كه ده گز چاه فرو برند آبى سرد و خوش بيرون آيد » آب‌انبارها در برآوردن اين نياز جمعى مردم شهرنشين مؤثر بوده است . آب‌انبارها متعلق به همه بود و مدعى خصوصى نداشت ، يعنى ساختمان و آبش وقف

--> ( 1 ) . ر ك : همان . ص 135 - 133 . ( 2 ) . رك : زندگى مسلمانان در قرون وسطا ، پيشين ، ص 254 - 253 .